I – Hệ thần kinh

1. Cấu tạo và chức năng của hệ thần kinh

• Chức năng: Hệ thần kinh có vai trò điều khiển, điều hoà và phối hợp hoạt động của các cơ quan, hệ cơ quan trong cơ thể thành một khối thống nhất.
• Cấu tạo: Hệ thần kinh ở người có dạng hình ống, chia làm hai bộ phận chính:
  • Bộ phận trung ương: Bao gồm não và tuỷ sống, đóng vai trò chủ đạo trong việc xử lí thông tin.
  • Bộ phận ngoại biên: Bao gồm các dây thần kinh và hạch thần kinh, dẫn truyền thông tin đi và đến bộ phận trung ương.

2. Một số bệnh và chất gây nghiện đối với hệ thần kinh

• Một số bệnh phổ biến:
  • Bệnh Parkinson: Do thoái hoá tế bào thần kinh, gây run tay chân, mất thăng bằng, khó khăn khi di chuyển (thường gặp ở người cao tuổi).
  • Bệnh động kinh: Do rối loạn hệ thống thần kinh trung ương, biểu hiện bằng các cơn co giật hoặc hành vi bất thường.
  • Bệnh Alzheimer: Do rối loạn thần kinh, gây mất trí nhớ, giảm khả năng ngôn ngữ và tư duy.
• Chất gây nghiện: Bao gồm nicotine (trong thuốc lá), ethanol (trong rượu), và các loại ma tuý (thuốc phiện, heroin...). Chúng làm thay đổi chức năng bình thường của não bộ, gây ảo giác và lệ thuộc, dẫn đến tổn thương hệ thần kinh nghiêm trọng và gây ra các tệ nạn xã hội.

II – Các giác quan

Con người có năm giác quan gồm: thị giác, thính giác, xúc giác, vị giác và khứu giác. Bài học tập trung sâu vào Thị giác và Thính giác.

1. Thị giác (Mắt)

• Cấu tạo mắt: Gồm màng cứng, giác mạc, thuỷ dịch, mống mắt (lòng đen), đồng tử, thuỷ tinh thể, dịch thuỷ tinh, võng mạc (chứa các tế bào thụ cảm thị giác) và dây thần kinh thị giác.
• Quá trình thu nhận ánh sáng: Ánh sáng từ vật phản chiếu đi qua giác mạc, đồng tử, thuỷ tinh thể đến võng mạc. Tại đây, các tế bào thụ cảm tiếp nhận kích thích ánh sáng và truyền tín hiệu theo dây thần kinh thị giác tới não bộ để chúng ta cảm nhận hình ảnh.
• Một số bệnh và tật của mắt:
  • Bệnh đau mắt đỏ: Do virus hoặc vi khuẩn gây ra, làm mắt đỏ, chảy nước mắt, nhiều ghèn.
  • Tật khúc xạ: Gồm cận thị (nhìn rõ vật ở gần, cần đeo kính phân kì), viễn thị (nhìn rõ vật ở xa, cần đeo kính hội tụ) và loạn thị (hình ảnh bị mờ, nhoè do giác mạc bị biến dạng).

2. Thính giác (Tai)

• Cấu tạo tai: Chia làm ba phần:
  • Tai ngoài: Vành tai và ống tai.
  • Tai giữa: Có màng nhĩ và chuỗi xương tai.
  • Tai trong: Chứa ốc tai (nơi có các tế bào thụ cảm thính giác) và dây thần kinh thính giác.
• Quá trình thu nhận âm thanh: Sóng âm được vành tai hướng vào ống tai làm rung màng nhĩ, truyền qua chuỗi xương tai đến ốc tai. Các tế bào thụ cảm tại ốc tai tiếp nhận và truyền xung thần kinh về não bộ để cảm nhận âm thanh.
• Một số bệnh về thính giác: Viêm tai giữa (thường do vi khuẩn), tinnitus (ù tai do tiếng ồn lớn hoặc dị vật).

EM ĐÃ HỌC

• Hệ thần kinh gồm bộ phận trung ương (não, tuỷ sống) và bộ phận ngoại biên (dây thần kinh, hạch).
• Cần tránh các chất kích thích và gây nghiện để bảo vệ hệ thần kinh.
• Thị giác và thính giác có cấu tạo phức tạp, giúp thu nhận hình ảnh và âm thanh từ môi trường.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Phòng chống bệnh: Biết cách giữ vệ sinh mắt, tai; không nghe nhạc quá lớn hoặc dùng vật sắc nhọn ngoáy tai để tránh viêm nhiễm.
• Bảo vệ đôi mắt: Điều chỉnh tư thế ngồi học và ánh sáng phù hợp để tránh các tật cận thị, viễn thị.
• Tuyên truyền xã hội: Vận động người thân tránh xa ma tuý và các chất gây nghiện để bảo vệ sức khoẻ bản thân và cộng đồng.

I – Các tuyến nội tiết trong cơ thể người

Các tuyến nội tiết trong cơ thể đóng vai trò cực kì quan trọng mặc dù chúng thường có kích thước rất nhỏ:

• Hormone: Là các chất hoá học do các tuyến nội tiết tiết ra, được vận chuyển theo đường máu đến cơ quan đích để điều khiển và điều hoà các hoạt động của cơ thể, giúp duy trì sự ổn định của môi trường trong.
• Đặc điểm: Hormone có hoạt tính sinh học rất cao, chỉ cần một lượng rất nhỏ cũng có thể gây ra những hiệu quả rõ rệt đến quá trình sinh trưởng và phát triển.

Các tuyến nội tiết chính và chức năng cụ thể:

1. Tuyến yên: Nằm ở nền sọ, tiết ra các hormone kích thích hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác, đồng thời ảnh hưởng đến sự tăng trưởng cơ thể, sự trao đổi nước ở thận, sự co thắt cơ trơn tử cung và tiết sữa.
2. Tuyến giáp: Tiết ra hormone thyroxine (TH) chứa iodine, đóng vai trò quan trọng trong trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng. Ngoài ra, tuyến này còn tiết hormone calcitonin giúp điều hoà lượng calcium và phosphorus trong máu.
3. Tuyến tuỵ: Là tuyến pha (vừa nội tiết vừa ngoại tiết). Phần nội tiết tiết ra hai loại hormone đối lập là insulin (làm giảm đường huyết khi nồng độ glucose tăng) và glucagon (làm tăng đường huyết khi nồng độ glucose giảm).
4. Tuyến trên thận: Tiết ra adrenaline và noradrenaline giúp tăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp để ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Ngoài ra, nó còn điều hoà nồng độ glucose, muối khoáng và các đặc tính sinh dục nam.
5. Tuyến sinh dục: Bao gồm tinh hoàn (ở nam) tiết testosterone và buồng trứng (ở nữ) tiết estrogen. Các hormone này gây ra những biến đổi cơ thể đặc trưng ở tuổi dậy thì và thúc đẩy sự phát triển của các tế bào sinh dục.

II – Một số bệnh liên quan đến hệ nội tiết

Khi hoạt động của các tuyến nội tiết bị rối loạn, cơ thể sẽ mắc các bệnh lí nghiêm trọng:

1. Bệnh đái tháo đường (Tiểu đường): Xảy ra do thiếu hormone insulin hoặc insulin hoạt động không hiệu quả, dẫn đến nồng độ glucose trong máu luôn ở mức cao. Người bệnh có triệu chứng ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân và nếu nặng có thể gây mù loà, suy thận.
2. Bệnh bướu cổ do thiếu iodine: Khi cơ thể thiếu iodine, tuyến giáp không tiết đủ hormone TH, khiến tuyến yên tiết hormone TSH để tăng cường hoạt động của tuyến giáp, dẫn đến tuyến này bị phì đại (bướu cổ). Bệnh làm trẻ chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; ở người lớn làm trí nhớ giảm sút.

MỞ RỘNG: CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG Y HỌC

• Sản xuất Insulin: Hiện nay, các nhà khoa học đã ứng dụng công nghệ di truyền để chuyển gene tổng hợp insulin từ người vào vi khuẩn E. coli. Nhờ đó, insulin có thể được sản xuất với số lượng lớn, giá thành rẻ, giúp hỗ trợ điều trị hiệu quả cho các bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường.

EM ĐÃ HỌC

• Hệ nội tiết bao gồm các tuyến như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tuỵ, tuyến trên thận và tuyến sinh dục.
• Hormone vận chuyển theo đường máu để điều khiển các cơ quan đích, giúp ổn định môi trường trong và điều hoà các hoạt động sống.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Bảo vệ hệ nội tiết: Biết cách lựa chọn khẩu phần ăn phù hợp, bổ sung muối iodine trong các bữa ăn hàng ngày để phòng chống bệnh bướu cổ.
• Giải thích hiện tượng dậy thì: Hiểu rõ vai trò của hormone sinh dục giúp em tự tin và chăm sóc bản thân tốt hơn trong giai đoạn phát triển này.

CÂU HỎI LIÊN QUAN

Câu 1: Tại sao nói hoạt động của các tuyến nội tiết giúp ổn định nồng độ đường trong máu?

• Trả lời: Vì khi đường huyết tăng, tuyến tuỵ tiết insulin để chuyển hoá glucose thành glycogen dự trữ ở gan và cơ, làm đường huyết giảm. Ngược lại, khi đường huyết giảm, tuyến tuỵ tiết glucagon để chuyển glycogen thành glucose, làm đường huyết tăng trở lại mức ổn định.

Câu 2: Tại sao trẻ em thiếu iodine thường có trí tuệ kém phát triển?

• Giải thích: Do thiếu iodine dẫn đến thiếu hormone thyroxine, một hormone rất quan trọng cho việc hoàn thiện hệ thần kinh và sự phát triển bình thường của cơ thể ngay từ khi còn nhỏ.

Câu 3: Hormone adrenaline có tác dụng gì trong các tình huống nguy hiểm (như khi gặp thú dữ)?

• Trả lời: Adrenaline làm tăng nhịp tim, giãn phế quản để tăng cường oxy và máu đến cơ bắp, giúp cơ thể có năng lượng mạnh mẽ để "chiến đấu hoặc bỏ chạy".

I – Các tuyến nội tiết trong cơ thể người

Các tuyến nội tiết trong cơ thể đóng vai trò cực kì quan trọng mặc dù chúng thường có kích thước rất nhỏ:

• Hormone: Là các chất hoá học do các tuyến nội tiết tiết ra, được vận chuyển theo đường máu đến cơ quan đích để điều khiển và điều hoà các hoạt động của cơ thể, giúp duy trì sự ổn định của môi trường trong.
• Đặc điểm: Hormone có hoạt tính sinh học rất cao, chỉ cần một lượng rất nhỏ cũng có thể gây ra những hiệu quả rõ rệt đến quá trình sinh trưởng và phát triển.

Các tuyến nội tiết chính và chức năng cụ thể:

1. Tuyến yên: Nằm ở nền sọ, tiết ra các hormone kích thích hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác, đồng thời ảnh hưởng đến sự tăng trưởng cơ thể, sự trao đổi nước ở thận, sự co thắt cơ trơn tử cung và tiết sữa.
2. Tuyến giáp: Tiết ra hormone thyroxine (TH) chứa iodine, đóng vai trò quan trọng trong trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng. Ngoài ra, tuyến này còn tiết hormone calcitonin giúp điều hoà lượng calcium và phosphorus trong máu.
3. Tuyến tuỵ: Là tuyến pha (vừa nội tiết vừa ngoại tiết). Phần nội tiết tiết ra hai loại hormone đối lập là insulin (làm giảm đường huyết khi nồng độ glucose tăng) và glucagon (làm tăng đường huyết khi nồng độ glucose giảm).
4. Tuyến trên thận: Tiết ra adrenaline và noradrenaline giúp tăng nhịp tim, co mạch, tăng nhịp hô hấp để ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Ngoài ra, nó còn điều hoà nồng độ glucose, muối khoáng và các đặc tính sinh dục nam.
5. Tuyến sinh dục: Bao gồm tinh hoàn (ở nam) tiết testosterone và buồng trứng (ở nữ) tiết estrogen. Các hormone này gây ra những biến đổi cơ thể đặc trưng ở tuổi dậy thì và thúc đẩy sự phát triển của các tế bào sinh dục.

II – Một số bệnh liên quan đến hệ nội tiết

Khi hoạt động của các tuyến nội tiết bị rối loạn, cơ thể sẽ mắc các bệnh lí nghiêm trọng:

1. Bệnh đái tháo đường (Tiểu đường): Xảy ra do thiếu hormone insulin hoặc insulin hoạt động không hiệu quả, dẫn đến nồng độ glucose trong máu luôn ở mức cao. Người bệnh có triệu chứng ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều, sụt cân và nếu nặng có thể gây mù loà, suy thận.
2. Bệnh bướu cổ do thiếu iodine: Khi cơ thể thiếu iodine, tuyến giáp không tiết đủ hormone TH, khiến tuyến yên tiết hormone TSH để tăng cường hoạt động của tuyến giáp, dẫn đến tuyến này bị phì đại (bướu cổ). Bệnh làm trẻ chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; ở người lớn làm trí nhớ giảm sút.

MỞ RỘNG: CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG Y HỌC

• Sản xuất Insulin: Hiện nay, các nhà khoa học đã ứng dụng công nghệ di truyền để chuyển gene tổng hợp insulin từ người vào vi khuẩn E. coli. Nhờ đó, insulin có thể được sản xuất với số lượng lớn, giá thành rẻ, giúp hỗ trợ điều trị hiệu quả cho các bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường.

EM ĐÃ HỌC

• Hệ nội tiết bao gồm các tuyến như tuyến yên, tuyến giáp, tuyến tuỵ, tuyến trên thận và tuyến sinh dục.
• Hormone vận chuyển theo đường máu để điều khiển các cơ quan đích, giúp ổn định môi trường trong và điều hoà các hoạt động sống.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Bảo vệ hệ nội tiết: Biết cách lựa chọn khẩu phần ăn phù hợp, bổ sung muối iodine trong các bữa ăn hàng ngày để phòng chống bệnh bướu cổ.
• Giải thích hiện tượng dậy thì: Hiểu rõ vai trò của hormone sinh dục giúp em tự tin và chăm sóc bản thân tốt hơn trong giai đoạn phát triển này.

CÂU HỎI LIÊN QUAN

Câu 1: Tại sao nói hoạt động của các tuyến nội tiết giúp ổn định nồng độ đường trong máu?

• Trả lời: Vì khi đường huyết tăng, tuyến tuỵ tiết insulin để chuyển hoá glucose thành glycogen dự trữ ở gan và cơ, làm đường huyết giảm. Ngược lại, khi đường huyết giảm, tuyến tuỵ tiết glucagon để chuyển glycogen thành glucose, làm đường huyết tăng trở lại mức ổn định.

Câu 2: Tại sao trẻ em thiếu iodine thường có trí tuệ kém phát triển?

• Giải thích: Do thiếu iodine dẫn đến thiếu hormone thyroxine, một hormone rất quan trọng cho việc hoàn thiện hệ thần kinh và sự phát triển bình thường của cơ thể ngay từ khi còn nhỏ.

Câu 3: Hormone adrenaline có tác dụng gì trong các tình huống nguy hiểm (như khi gặp thú dữ)?

• Trả lời: Adrenaline làm tăng nhịp tim, giãn phế quản để tăng cường oxy và máu đến cơ bắp, giúp cơ thể có năng lượng mạnh mẽ để "chiến đấu hoặc bỏ chạy".

Nhằm giúp các em hiểu rõ về lớp vỏ bọc bảo vệ cơ thể và "hệ thống máy lạnh/sưởi" tự nhiên của chúng ta.

I – Da ở người

1. Cấu tạo của da Da là lớp vỏ bọc ngoài cùng của cơ thể, có cấu tạo gồm ba lớp chính:

• Lớp biểu bì: Gồm tầng sừng (các tế bào chết đã hoá sừng) và tầng tế bào sống (có khả năng phân chia tạo tế bào mới).
• Lớp bì: Là phần dày nhất, chứa các thụ quan, tuyến mồ hôi, dây thần kinh, mạch máu, nang lông, tuyến nhờn và cơ co chân lông.
• Lớp mỡ dưới da: Chứa mỡ dự trữ, có vai trò cách nhiệt và bảo vệ cơ bắp, xương bên dưới khỏi va chạm.

2. Chức năng của da

• Bảo vệ: Chống lại các tác động cơ học (va đập), ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn, chống thấm nước và ngăn mất nước cho cơ thể.
• Điều hoà thân nhiệt: Thông qua hoạt động của tuyến mồ hôi và sự co dãn của mạch máu dưới da.
• Bài tiết: Thải bỏ các chất cặn bã qua mồ hôi.
• Cảm giác: Nhận biết các kích thích từ môi trường (nóng, lạnh, đau, áp lực) nhờ các thụ quan.

II – Một số bệnh về da và bảo vệ da

• Các bệnh thường gặp:
  • Hắc lào, lang ben: Do nấm gây ra, thường xuất hiện trong điều kiện nóng ẩm.
  • Mụn trứng cá: Do lỗ chân lông bị tắc nghẽn bởi tế bào chết hoặc chất nhờn, dễ gây viêm nhiễm.
• Chăm sóc và bảo vệ: Giữ da sạch sẽ (da sạch diệt được 85% vi khuẩn bám trên da), tránh làm da bị trầy xước, tránh ánh nắng gay gắt và không lạm dụng mỹ phẩm.
• Thành tựu y học: Ghép da là phương pháp sử dụng da tự thân hoặc các loại vật liệu thay thế (như da ếch, da lợn được xử lí) để cứu chữa bệnh nhân bỏng nặng.

III – Điều hoà thân nhiệt

1. Khái niệm thân nhiệt

• Thân nhiệt là nhiệt độ của cơ thể. Ở người bình thường, thân nhiệt ổn định ở mức khoảng $37^\circ C$ và dao động không quá $0,5^\circ C$.
• Đo thân nhiệt bằng nhiệt kế (điện tử hoặc kim loại) giúp kiểm tra trạng thái sức khoẻ.

2. Cơ chế duy trì thân nhiệt Cơ thể điều hoà nhiệt độ thông qua sự phối hợp giữa hệ thần kinh và da:

• Khi trời nóng: Mạch máu dưới da giãn ra để tăng toả nhiệt; tuyến mồ hôi hoạt động mạnh, sự bay hơi mồ hôi giúp làm mát cơ thể.
• Khi trời lạnh: Mạch máu co lại, cơ co chân lông co (nổi gai ốc) để giảm thoát nhiệt. Nếu quá lạnh, cơ thể có phản xạ run để tăng quá trình phân giải chất, sinh ra nhiệt năng.

IV – Phương pháp phòng chống nóng, lạnh và sơ cứu

• Phòng chống:
  • Trời nóng: Mặc đồ thoáng mát, đội mũ, uống đủ nước, không tắm ngay hoặc đứng trước quạt mạnh khi vừa vận động.
  • Trời lạnh: Giữ ấm ngực, cổ, chân, tay; thường xuyên tập thể dục để nâng cao khả năng chịu đựng.
• Sơ cứu:
  • Say nắng: Đưa nạn nhân vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, bổ sung nước và chườm mát.
  • Cảm lạnh: Giữ ấm, cho uống nước ấm và theo dõi nhiệt độ thường xuyên.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Tự theo dõi sức khoẻ: Biết cách sử dụng nhiệt kế để đo nhiệt độ cơ thể khi thấy mệt mỏi hoặc có dấu hiệu sốt.
• Chăm sóc da tuổi dậy thì: Hiểu về cơ chế hình thành mụn trứng cá để giữ vệ sinh da mặt đúng cách, tránh nặn mụn gây nhiễm trùng.
• Xử lí tình huống: Biết cách sơ cứu đúng khi bạn bè hoặc người thân gặp sự cố do thời tiết quá nóng hoặc quá lạnh.

Hình 39.1: Sơ đồ chi tiết các lớp cấu tạo của da và các bộ phận phụ thuộc.

Cơ chế điều hoà thân nhiệt Hình 39.3: Minh hoạ sự khác biệt của mạch máu và tuyến mồ hôi khi trời nóng (a) và trời lạnh (b).

Sinh sản ở người  để các em nắm vững kiến thức về hệ cơ quan duy trì nòi giống và cách bảo vệ sức khoẻ bản thân:

I – Hệ sinh dục

Hệ sinh dục có chức năng duy trì nòi giống thông qua quá trình sinh sản.

1. Cơ quan sinh dục nam

• Các bộ phận chính: Tinh hoàn, mào tinh, ống dẫn tinh, túi tinh, ống đái và dương vật.
• Chức năng: Tinh hoàn là nơi sản sinh ra tinh trùng. Tinh trùng di chuyển đến túi tinh để lưu trữ và sau đó được phóng ra ngoài qua ống đái trong dương vật.

2. Cơ quan sinh dục nữ

• Các bộ phận chính: Buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung và âm đạo.
• Chức năng: Buồng trứng sản sinh ra trứng. Tử cung là nơi tiếp nhận trứng đã thụ tinh để nuôi dưỡng và phát triển thành thai nhi cho đến khi sinh ra.

II – Thụ tinh và thụ thai

1. Thụ tinh: Là quá trình kết hợp giữa trứng và tinh trùng để tạo thành hợp tử. Quá trình này thường diễn ra tại ống dẫn trứng.
2. Thụ thai: Hợp tử di chuyển đến tử cung và bám vào lớp niêm mạc tử cung để làm tổ và phát triển thành thai nhi.

III – Hiện tượng kinh nguyệt và các biện pháp tránh thai

1. Hiện tượng kinh nguyệt

• Nếu trứng chín và rụng mà không được thụ tinh, sau khoảng 14 ngày, lớp niêm mạc tử cung sẽ bong ra, gây đứt mạch máu và chảy máu. Đây chính là hiện tượng kinh nguyệt.
• Hiện tượng này diễn ra theo chu kì ở phụ nữ (thường là 28-30 ngày).

2. Các biện pháp tránh thai

• Mục đích: Ngăn chặn việc mang thai ngoài ý muốn, đặc biệt là ở lứa tuổi vị thành niên để tránh các nguy cơ về sức khoẻ và hệ luỵ xã hội.
• Các biện pháp phổ biến: Sử dụng bao cao su (vừa tránh thai vừa ngăn bệnh lây qua đường tình dục), dùng thuốc tránh thai hàng ngày, đặt vòng tránh thai....

IV – Bệnh lây truyền qua đường sinh dục và sức khoẻ sinh sản vị thành niên

1. Một số bệnh lây truyền qua đường sinh dục

• Bệnh giang mai: Do xoắn khuẩn gây ra, có thể tổn thương tim, gan, hệ thần kinh nếu không điều trị kịp thời.
• Bệnh lậu: Do song cầu khuẩn gây ra, gây xuất hiện mủ màu trắng hoặc xanh ở bộ phận sinh dục.
• AIDS: Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do virus HIV gây ra, làm cơ thể mất khả năng chống lại các bệnh khác.

2. Bảo vệ sức khoẻ sinh sản vị thành niên

• Cần hình thành thói quen sống tốt, lối sống lành mạnh, luyện tập thể dục thể thao phù hợp và giữ vệ sinh cơ quan sinh dục.
• Tìm hiểu kiến thức về sinh sản để biết cách bảo vệ bản thân và đưa ra các quyết định đúng đắn trong các mối quan hệ.

MỞ RỘNG: THÀNH TỰU Y HỌC

• Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF): Là kĩ thuật hỗ trợ sinh sản cho các cặp vợ chồng hiếm muộn. Tinh trùng và trứng được cho thụ tinh trong ống nghiệm để tạo thành phôi, sau đó phôi được đưa trở lại tử cung người mẹ để phát triển.

EM ĐÃ HỌC

• Hệ sinh dục nam sản sinh tinh trùng, hệ sinh dục nữ sản sinh trứng và nuôi dưỡng thai nhi.
• Thụ tinh là sự kết hợp trứng và tinh trùng; thụ thai là khi phôi làm tổ ở tử cung.
• Cần nắm rõ kiến thức về tránh thai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục để bảo vệ sức khoẻ.

Cấu tạo cơ quan sinh dục nam và nữ Hình 40.1 & 40.2: Sơ đồ chi tiết cấu tạo hệ sinh dục nam và nữ.

Quá trình thụ tinh và chu kì kinh nguyệt Hình 40.3 & 40.4: Mô tả sự gặp gỡ giữa trứng và tinh trùng, cùng biểu đồ thay đổi niêm mạc tử cung trong chu kì kinh nguyệt.

I – Môi trường sống

1. Khái niệm

• Môi trường sống là nơi sinh sống của sinh vật, bao gồm tất cả các nhân tố xung quanh sinh vật.
• Các nhân tố này có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự tồn tại và phát triển của chúng.

2. Các loại môi trường sống chủ yếu Có bốn loại môi trường sống chính mà sinh vật thường xuyên cư ngụ:

• Môi trường trên cạn: Bao gồm mặt đất và lớp khí quyển (ví dụ: rừng, đồng cỏ).
• Môi trường nước: Bao gồm các vùng nước ngọt, nước mặn và nước lợ.
• Môi trường trong đất: Bao gồm các lớp đất với các độ sâu khác nhau.
• Môi trường sinh vật: Chính cơ thể của động vật, thực vật hoặc con người cũng có thể là nơi sống cho các sinh vật khác (như vi khuẩn, ký sinh trùng).

II – Nhân tố sinh thái

1. Khái niệm

• Các nhân tố trong môi trường có tác động đến sự tồn tại và phát triển của sinh vật được gọi là nhân tố sinh thái.

2. Phân loại Các nhân tố sinh thái được chia thành hai nhóm chính:

• Nhóm nhân tố vô sinh: Là các yếu tố không sống của môi trường (như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, nồng độ các loại khí...).
• Nhóm nhân tố hữu sinh: Là các yếu tố sống của môi trường, bao gồm con người và các sinh vật khác.

3. Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái

• Nhân tố vô sinh: Thường xuyên tác động lên sinh vật. Ví dụ, thực vật được chia thành nhóm cây ưa sáng và cây ưa bóng dựa trên khả năng thích nghi với cường độ ánh sáng.
• Nhân tố hữu sinh: Các sinh vật sống trong cùng môi trường có thể hỗ trợ hoặc cạnh tranh lẫn nhau. Trong đó, con người là nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất tới đời sống của nhiều loài sinh vật.

III – Giới hạn sinh thái

• Định nghĩa: Giới hạn sinh thái là khoảng giá trị của một nhân tố sinh thái mà trong khoảng đó, sinh vật có thể tồn tại và phát triển ổn định theo thời gian.
• Ví dụ điển hình: Loài cá rô phi ở Việt Nam có giới hạn sinh thái về nhiệt độ từ $5,6^\circ C$ đến $42^\circ C$.
  • Điểm cực thuận là $30^\circ C$ (nơi cá lớn nhanh nhất).
  • Dưới $5,6^\circ C$ hoặc trên $42^\circ C$, cá sẽ bị chết.

EM ĐÃ HỌC

• Môi trường sống bao gồm các nhân tố bao quanh sinh vật, có ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng.
• Có 4 loại môi trường sống chính: trên cạn, dưới nước, trong đất và môi trường sinh vật.
• Nhân tố sinh thái gồm nhóm vô sinh và hữu sinh.
• Mỗi loài có một giới hạn sinh thái nhất định đối với từng nhân tố cụ thể.

EM CÓ THỂ (Ứng dụng thực tế)

• Chăm sóc cây trồng, vật nuôi: Dựa trên kiến thức về môi trường sống, em có thể tự bảo vệ và chăm sóc tốt cho các vật nuôi hay cây cảnh tại nhà bằng cách cung cấp đủ ánh sáng, nhiệt độ phù hợp.
• Đánh giá khả năng thích nghi: Vận dụng kiến thức về giới hạn sinh thái để hiểu vì sao một số loài sinh vật chỉ sống được ở những vùng nhất định (như cây ưa bóng dưới tán rừng thường có năng suất cao hơn khi trồng nơi trống trải).

Hình 41.3: Biểu đồ mô tả giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi.

1. Khái niệm và điều kiện hình thành quần thể

• Quần thể sinh vật là tập hợp các cá thể cùng loài, cùng sinh sống trong một khoảng không gian xác định, vào một thời điểm nhất định.
• Điều kiện tiên quyết là các cá thể trong đó phải có khả năng sinh sản để tạo thành những thế hệ mới, giúp quần thể duy trì sự tồn tại qua thời gian.
• Ví dụ thực tế: Quần thể thông nhựa trên một đồi cây, quần thể cá chép trong một hồ nước, quần thể voọc Cát Bà tại Vườn quốc gia Cát Bà.

2. Phân tích sâu các đặc trưng cơ bản Mỗi quần thể có những đặc tính định lượng riêng giúp phân biệt với các quần thể khác:

• Kích thước quần thể: Là số lượng hoặc khối lượng cá thể phân bố trong khoảng không gian của nó. Nếu số lượng cá thể quá thấp, quần thể dễ bị tuyệt chủng; nếu quá cao, sự cạnh tranh nguồn sống sẽ trở nên gay gắt.
• Mật độ cá thể: Đây được coi là đặc trưng quan trọng nhất vì nó ảnh hưởng đến mức độ sử dụng nguồn sống và khả năng sinh sản của các cá thể.
• Tỉ lệ giới tính: Là tỉ lệ đực/cái, phản ánh hiệu suất sinh sản của quần thể và có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện sống.
• Nhóm tuổi và tháp tuổi: Phản ánh xu hướng phát triển của quần thể trong tương lai.
  • Tháp phát triển: Dự báo dân số quần thể sẽ tăng nhanh.
  • Tháp suy thoái: Cảnh báo nguy cơ giảm số lượng do số cá thể sau sinh sản và đang sinh sản nhiều hơn số cá thể trẻ.
• Phân bố cá thể:
  • Phân bố theo nhóm: Phổ biến nhất, giúp các cá thể hỗ trợ lẫn nhau chống lại kẻ thù hoặc điều kiện bất lợi.
  • Phân bố đều: Thường xảy ra khi nguồn sống khan hiếm và cá thể có sự cạnh tranh gay gắt.

II. CÁC DẠNG BÀI TẬP TỰ LUẬN MỞ RỘNG (NGOÀI SGK)

Câu 1 (Tư duy hệ thống): Tại sao nói quần thể là một đơn vị tồn tại thực tế của loài?

• Gợi ý trả lời: Vì trong tự nhiên, loài không tồn tại dưới dạng các cá thể riêng lẻ mà luôn tập hợp thành các quần thể. Trong quần thể, các cá thể cùng loài tương tác, giao phối và hỗ trợ nhau, tạo nên một cấu trúc thống nhất có khả năng thích nghi với môi trường và sinh sản để duy trì dòng giống.

Câu 2 (Phân tích tháp tuổi): Nếu một quần thể sinh vật có tháp tuổi ở dạng suy thoái (đáy hẹp, đỉnh rộng), quần thể đó đang gặp nguy cơ gì? Hãy đề xuất giải pháp bảo vệ?

• Gợi ý trả lời:
  • Nguy cơ: Số lượng cá thể trẻ (nhóm tuổi trước sinh sản) quá ít, không đủ thay thế cho nhóm đang và sau sinh sản sẽ chết đi, dẫn đến kích thước quần thể giảm dần và có nguy cơ tuyệt chủng.
  • Giải pháp: Dựa vào các biện pháp bảo vệ quần thể như: bảo vệ môi trường sống, hạn chế khai thác cá thể trong độ tuổi sinh sản, và nếu cần thiết có thể thực hiện nhân giống nhân tạo để bổ sung cá thể trẻ cho quần thể.

Câu 3 (So sánh): Hãy phân biệt kiểu phân bố đều và phân bố ngẫu nhiên của các cá thể trong quần thể về điều kiện sống và ý nghĩa?

• Gợi ý trả lời:
  • Phân bố đều: Xảy ra khi điều kiện sống phân bố đồng đều nhưng các cá thể có sự cạnh tranh gay gắt về lãnh thổ hoặc nguồn thức ăn. Ý nghĩa là giúp giảm sự cạnh tranh giữa các cá thể.
  • Phân bố ngẫu nhiên: Xảy ra khi điều kiện sống phân bố đồng đều và không có sự cạnh tranh gay gắt. Ý nghĩa là giúp các cá thể tận dụng tốt nhất nguồn sống từ môi trường.

III. BÀI TẬP TÌNH HUỐNG VÀ VẬN DỤNG THỰC TIỄN

Bài tập 1: Bài toán quản lí nông nghiệp Một hộ nông dân trồng bắp cải trên diện tích $750\ m^2$. Nếu mật độ trồng là 4 cây/$m^2$, hãy tính:

1. Tổng số cây bắp cải trong quần thể này?
2. Nếu hộ nông dân này tăng mật độ lên 10 cây/$m^2$ với hy vọng tăng năng suất, theo em điều gì sẽ xảy ra với quần thể bắp cải này?

• Hướng dẫn:
  • Tính toán: $750 \times 4 = 3,000$ cây.
  • Phân tích: Khi mật độ quá cao, sự cạnh tranh về ánh sáng, nước và chất dinh dưỡng sẽ tăng lên, dễ phát sinh dịch bệnh làm cây còi cọc hoặc chết, cuối cùng có thể làm giảm năng suất tổng thể.

Bài tập 2: Dự án bảo tồn địa phương Giả sử ở địa phương em có một loài chim quý đang bị săn bắt trái phép khiến số lượng cá thể giảm mạnh.

1. Em hãy xác định đặc trưng nào của quần thể đang bị ảnh hưởng trực tiếp?
2. Dựa vào kiến thức về bảo vệ quần thể, em hãy thiết kế một poster hoặc danh sách các hành động cụ thể để vận động cộng đồng bảo vệ loài chim này?

• Hướng dẫn:
  • Đặc trưng bị ảnh hưởng: Kích thước quần thể giảm, mật độ giảm, có thể làm biến đổi tỉ lệ giới tính hoặc cấu trúc nhóm tuổi.
  • Hành động: Tuyên truyền chống săn bắt, bảo vệ rừng (nơi ở của chim), báo cáo cơ quan chức năng khi thấy vi phạm.

Bài tập 3: Tư duy mở về mật độ Trong nuôi trồng thủy sản (ví dụ nuôi cá chép), tại sao người ta thường thả cá với mật độ vừa phải mà không thả quá dày?

• Gợi ý trả lời: Để đảm bảo các đặc trưng của quần thể phát triển ổn định. Thả vừa phải giúp cá có đủ không gian bơi lội, đủ oxygen để hô hấp và đủ thức ăn, từ đó giảm thiểu dịch bệnh và giúp cá lớn nhanh hơn so với khi nuôi mật độ quá dày.

I – Khái niệm quần xã sinh vật

• Định nghĩa: Quần xã sinh vật là một tập hợp các quần thể sinh vật thuộc nhiều loài khác nhau, cùng sống trong một khoảng không gian xác định và thời gian nhất định.
• Đặc điểm: Các sinh vật trong quần xã có mối quan hệ gắn bó với nhau như một thể thống nhất, giúp quần xã có cấu trúc tương đối ổn định theo thời gian.

Hình 43.1: Mô tả một quần xã sinh vật điển hình (như ao hồ) bao gồm các quần thể vịt, cá, ếch, phiêu sinh vật và thực vật thủy sinh cùng chung sống và tương tác.

II – Các đặc trưng cơ bản của quần xã

Quần xã có hai đặc trưng định lượng quan trọng giúp ta phân biệt và đánh giá trạng thái của nó:

1. Độ đa dạng của quần xã

• Thể hiện qua mức độ phong phú về số lượng loài và số lượng cá thể của mỗi loài trong quần xã.
• Quần xã nào có số lượng loài càng lớn thì độ đa dạng càng cao.

Hình ảnh minh họa 43.2: So sánh độ đa dạng giữa các hệ sinh thái khác nhau:

• (a) Đồng cỏ: Độ đa dạng trung bình.
• (b) Rừng nhiệt đới: Độ đa dạng rất cao (nhiều tầng cây, nhiều loài động vật).
• (c) Rừng ôn đới: Độ đa dạng tương đối.
• (d) Sa mạc: Độ đa dạng thấp do điều kiện sống khắc nghiệt.

2. Thành phần loài trong quần xã

• Loài ưu thế: Là loài có số lượng cá thể nhiều, hoạt động mạnh và có tầm ảnh hưởng lớn đến các loài khác (Ví dụ: lúa trong quần xã ruộng lúa).
• Loài đặc trưng: Là loài chỉ có ở một quần xã hoặc có số lượng nhiều hơn hẳn các loài khác (Ví dụ: cá cóc là loài đặc trưng của Vườn Quốc gia Tam Đảo).

III – Bảo vệ đa dạng sinh học trong quần xã

Đa dạng sinh học hiện nay đang bị suy giảm nghiêm trọng do tác động của con người (săn bắt, cháy rừng, ô nhiễm...). Các biện pháp bảo vệ cần được thực hiện đồng bộ:

• Tuyên truyền về giá trị của đa dạng sinh học và xây dựng luật bảo tồn.
• Thành lập các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.
• Nghiêm cấm săn bắt, mua bán trái phép động vật hoang dã.
• Trồng rừng và bảo vệ môi trường sống của các loài.

Hình ảnh minh họa: Hình ảnh loài Sao la (Pseudoryx nghetinhensis) – một loài thú quý hiếm, biểu tượng cho đa dạng sinh học Việt Nam đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cực kì cao.

IV. BÀI TẬP TỰ LUẬN MỞ RỘNG (NGOÀI SGK)

Câu 1 (So sánh): Tại sao quần xã rừng nhiệt đới lại có độ ổn định cao hơn quần xã sa mạc?

• Gợi ý trả lời: Vì rừng nhiệt đới có độ đa dạng loài cao. Khi một loài bị biến động số lượng, các loài khác có thể thay thế vai trò của nó trong mạng lưới dinh dưỡng, giúp hệ thống không bị sụp đổ. Ở sa mạc, ít loài nên nếu một loài biến mất sẽ gây ảnh hưởng dây chuyền nặng nề hơn.

Câu 2 (Tư duy thực tế): Khi người ta đánh bắt hết các loài cá dữ (loài ưu thế/khống chế) trong một cái ao, điều gì sẽ xảy ra với các loài cá nhỏ?

• Gợi ý trả lời: Ban đầu cá nhỏ sẽ tăng nhanh số lượng vì không còn kẻ thù. Tuy nhiên, sau đó chúng sẽ cạnh tranh gay gắt về thức ăn và nơi ở, dẫn đến dịch bệnh phát triển, làm giảm chất lượng quần xã và cuối cùng có thể gây suy kiệt nguồn lợi thủy sản.

Câu 3 (Vận dụng bảo tồn): Ở địa phương em, nếu muốn bảo vệ một quần xã sinh vật rừng hoặc ao hồ, em sẽ đề xuất những hành động cụ thể nào cho cộng đồng?

• Gợi ý trả lời:
  1. Không vứt rác thải nhựa xuống nguồn nước/rừng.
  2. Không tham gia và tố giác các hành vi săn bắt chim, thú hoang dã trái phép.
  3. Tích cực tham gia các phong trào trồng cây gây rừng hoặc làm sạch môi trường địa phương.

EM ĐÃ HỌC

• Quần xã là một tập hợp các quần thể sinh vật thuộc nhiều loài khác nhau sống trong cùng một không gian và thời gian.
• Các đặc trưng tiêu biểu: Độ đa dạng và thành phần loài (loài ưu thế, loài đặc trưng).
• Bảo vệ quần xã chính là bảo vệ sự sống và cân bằng tự nhiên của Trái Đất.

I – Khái niệm hệ sinh thái

• Định nghĩa: Hệ sinh thái là một hệ thống bao gồm quần xã sinh vật và môi trường sống của chúng (sinh cảnh).
• Đặc điểm: Trong hệ sinh thái, các sinh vật luôn tác động lẫn nhau và tác động qua lại với các nhân tố vô sinh của môi trường tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh và ổn định.
• Ví dụ: Một khu rừng, một cái ao, hay thậm chí một bể cá cảnh cũng được coi là một hệ sinh thái.

II – Thành phần cấu trúc của hệ sinh thái

Một hệ sinh thái điển hình luôn gồm hai thành phần chính:

1. Thành phần vô sinh: Bao gồm các nhân tố không sống như ánh sáng, khí hậu, đất, nước, xác sinh vật....
2. Thành phần hữu sinh: Bao gồm các loài sinh vật trong quần xã, được chia thành 3 nhóm dựa trên phương thức dinh dưỡng:
   • Sinh vật sản xuất: Các sinh vật có khả năng sử dụng năng lượng ánh sáng để tổng hợp chất hữu cơ (chủ yếu là thực vật và tảo).
   • Sinh vật tiêu thụ: Các sinh vật không có khả năng tự tổng hợp chất hữu cơ, phải lấy chất hữu cơ từ thức ăn (động vật ăn thực vật, động vật ăn thịt...).
   • Sinh vật phân giải: Các sinh vật phân giải xác và chất thải của sinh vật thành chất vô cơ (nấm, vi khuẩn...).

📸 Hình ảnh minh họa 44.1: Sơ đồ mô tả mối quan hệ giữa thành phần vô sinh và hữu sinh (sinh vật sản xuất, tiêu thụ và phân giải) trong hệ sinh thái.

III – Các kiểu hệ sinh thái

Dựa vào nguồn gốc, hệ sinh thái được chia thành hai nhóm lớn:

• Hệ sinh thái tự nhiên:
  • Trên cạn: Rừng mưa nhiệt đới, sa mạc, đồng cỏ....
  • Dưới nước: Hệ sinh thái nước ngọt (sông, hồ...) và hệ sinh thái nước mặn (biển, rạn san hô...).
• Hệ sinh thái nhân tạo: Được hình thành nhờ hoạt động của con người (đồng ruộng, rừng trồng, thành phố, ao nuôi cá...).

IV – Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng trong hệ sinh thái

1. Chuỗi thức ăn và Lưới thức ăn

• Chuỗi thức ăn: Gồm nhiều loài có quan hệ dinh dưỡng với nhau, loài đứng sau ăn loài đứng trước.
  • Ví dụ: Cỏ $\rightarrow$ Châu chấu $\rightarrow$ Ếch $\rightarrow$ Rắn $\rightarrow$ Đại bàng.
• Lưới thức ăn: Tập hợp các chuỗi thức ăn có các mắt xích chung tạo thành một mạng lưới quan hệ dinh dưỡng phức tạp trong quần xã.

2. Tháp sinh thái

• Dùng để đánh giá mức độ dinh dưỡng của quần xã. Có ba loại: tháp số lượng, tháp sinh khối và tháp năng lượng.

3. Vòng tuần hoàn vật chất và dòng năng lượng

• Vật chất: Các chất vô cơ từ môi trường vào sinh vật sản xuất, qua chuỗi thức ăn đến sinh vật tiêu thụ, rồi được sinh vật phân giải trả lại môi trường.
• Năng lượng: Nguồn năng lượng chủ yếu từ Mặt Trời được truyền qua các bậc dinh dưỡng và giảm dần do mất đi dưới dạng nhiệt ở mỗi bậc.

📸 Hình ảnh minh họa 44.5: Sơ đồ vòng tuần hoàn vật chất (khép kín) và dòng năng lượng (truyền một chiều và mất dần năng lượng nhiệt).

V. BÀI TẬP TỰ LUẬN VÀ CÂU HỎI MỞ RỘNG

Câu 1 (Phân tích): Tại sao nói hệ sinh thái là một hệ thống mở và tự điều chỉnh?

• Gợi ý trả lời: Hệ sinh thái luôn trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường ngoài (nhận năng lượng Mặt Trời, trả lại nhiệt). Nó có khả năng tự điều chỉnh thông qua việc duy trì số lượng cá thể của các quần thể ở mức cân bằng phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường.

Câu 2 (Bài tập tình huống): Trong một lưới thức ăn rừng nhiệt đới, nếu loài chim ăn sâu bị con người săn bắt quá mức, lưới thức ăn này sẽ biến động như thế nào?

• Gợi ý trả lời: Số lượng sâu hại sẽ tăng nhanh vì mất đi thiên địch. Sâu tăng sẽ phá hoại sinh vật sản xuất (cây rừng), làm nguồn thức ăn cho các loài khác bị suy giảm. Điều này có thể dẫn đến sự mất cân bằng và suy thoái toàn bộ hệ sinh thái rừng.

Câu 3 (Vận dụng thực tế): Hệ sinh thái nông nghiệp (như ruộng lúa) khác gì với hệ sinh thái tự nhiên về tính ổn định?

• Gợi ý trả lời: Hệ sinh thái nông nghiệp có độ đa dạng loài thấp hơn, chuỗi thức ăn ngắn nên kém ổn định hơn. Để duy trì năng suất, con người phải thường xuyên bổ sung vật chất (phân bón) và năng lượng (cày cấy, tưới tiêu).

EM ĐÃ HỌC

• Hệ sinh thái gồm quần xã và môi trường sống của chúng.
• Thành phần cấu trúc gồm vô sinh và hữu sinh.
• Trao đổi chất và năng lượng thực hiện qua chuỗi và lưới thức ăn.
• Cần bảo vệ hệ sinh thái rừng, biển và nông nghiệp vì chúng bảo vệ cuộc sống của con người.

EM CÓ THỂ

• Tuyên truyền cho mọi người các hành động bảo vệ hệ sinh thái như trồng cây xanh, không vứt rác bừa bãi và bảo vệ nguồn nước.

I – Khái niệm sinh quyển

• Định nghĩa: Sinh quyển là toàn bộ sinh vật sống trên Trái Đất cùng với các nhân tố vô sinh của môi trường.
• Cấu tạo: Sinh quyển là một hệ sinh thái khổng lồ, bao gồm:
  • Lớp đất (thuộc thạch quyển).
  • Lớp không khí (thuộc khí quyển).
  • Lớp nước đại dương (thuộc thuỷ quyển).
• Mối quan hệ: Trong sinh quyển, sinh vật và các nhân tố vô sinh liên kết chặt chẽ với nhau thông qua quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng, tạo nên hệ thống tự nhiên toàn cầu. Sinh quyển cung cấp các điều kiện cần thiết cho sự sống, và ngược lại, sinh vật phải thích nghi với các điều kiện đó.

📸 Hình ảnh minh họa 45.1: Mô hình mô tả phạm vi của sinh quyển bao trùm lên cả khí quyển, thuỷ quyển và thạch quyển.

II – Các khu sinh học chủ yếu

Do điều kiện khí hậu không đồng nhất ở các vùng địa lí khác nhau nên hình thành các hệ sinh thái đặc trưng gọi là các khu sinh học (biome).

1. Khu sinh học trên cạn Được xác định dựa trên đặc điểm khí hậu và các loài sinh vật đặc trưng thích nghi với khu vực đó. Theo chiều từ vùng cực đến vùng nhiệt đới, chúng ta có:

• Đồng rêu hàn đới.
• Rừng lá kim phương bắc.
• Rừng ôn đới.
• Rừng mưa nhiệt đới. (Ngoài ra còn có sa mạc, thảo nguyên, Savan...).

2. Khu sinh học nước ngọt Được chia thành hai nhóm chính:

• Khu vực nước đứng: Các ao, hồ, đầm....
• Khu vực nước chảy: Các sông, suối....

3. Khu sinh học biển Sinh vật có sự phân tầng rõ rệt:

• Theo chiều thẳng đứng (độ sâu): Tầng mặt (nơi có nhiều ánh sáng và sinh vật nổi), tầng giữa và tầng đáy (có các động vật đáy).
• Theo chiều ngang: Gồm vùng ven bờ và vùng khơi.

EM ĐÃ HỌC

• Sinh quyển là toàn bộ sinh vật và các nhân tố vô sinh trên Trái Đất.
• Các khu sinh học chủ yếu bao gồm: trên cạn, nước ngọt và biển.
• Độ đa dạng sinh học là đặc trưng của sinh quyển. Hiện nay có khoảng 3 triệu đến 12 triệu loài sinh vật đang tồn tại.

EM CÓ THỂ

• Nhận biết và phân biệt được các khu sinh học chủ yếu trên Trái Đất dựa vào các đặc điểm khí hậu và sinh vật đặc trưng.
• Hiểu rằng thực vật đóng vai trò là "tấm thảm" bao phủ Trái Đất, trong khi động vật phân bố rải rác và có khả năng di chuyển linh hoạt giữa các khu vực.

BÀI TẬP VÀ CÂU HỎI TỰ LUẬN MỞ RỘNG

Câu 1: Tại sao thực vật ở khu sinh học đồng rêu hàn đới lại thường có kích thước nhỏ và mọc sát đất?

• Gợi ý trả lời: Do khí hậu ở đây rất lạnh, mùa hè ngắn và gió mạnh. Việc mọc sát đất giúp chúng tránh được gió lạnh và tận dụng được hơi ấm ít ỏi từ mặt đất.

Câu 2: Sự khác biệt lớn nhất giữa khu sinh học nước đứng và nước chảy là gì?

• Gợi ý trả lời: Đó là tốc độ dòng chảy. Ở nước chảy (sông, suối), sinh vật phải có khả năng bám trụ hoặc bơi khoẻ để không bị cuốn trôi. Ở nước đứng (ao, hồ), các loài thực vật nổi và phiêu sinh vật phát triển mạnh hơn.

Câu 3 (Câu hỏi mở): Theo em, biến đổi khí hậu toàn cầu đang ảnh hưởng như thế nào đến ranh giới của các khu sinh học trên cạn?

• Gợi ý trả lời: Khi nhiệt độ Trái Đất tăng lên, ranh giới của các khu sinh học có xu hướng dịch chuyển. Ví dụ, các loài cây ở rừng ôn đới có thể lan dần lên phía Bắc (vùng hàn đới cũ), hoặc các vùng thảo nguyên có nguy cơ biến thành sa mạc do hạn hán kéo dài. Điều này làm xáo trộn môi trường sống của rất nhiều loài sinh vật.

I – Khái niệm cân bằng tự nhiên

Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ tổ chức sống (quần thể, quần xã, hệ sinh thái), hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.

Các biểu hiện chính của cân bằng tự nhiên bao gồm:

1. Trạng thái cân bằng của quần thể

• Quần thể có khả năng tự điều chỉnh số lượng cá thể.
• Khi số lượng cá thể quá cao, quần thể sẽ tự điều chỉnh giảm xuống; ngược lại khi quá thấp, quần thể sẽ điều chỉnh tăng lên để phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường (Hình 46.1).

2. Khống chế sinh học trong quần xã

• Đây là hiện tượng số lượng cá thể của quần thể này được khống chế ở mức nhất định bởi quần thể khác và ngược lại.
• Ví dụ: Mối quan hệ giữa quần thể thỏ tuyết và linh miêu (Hình 46.2). Trong nông nghiệp, con người sử dụng thiên địch để phòng trừ sinh vật gây hại thay cho thuốc hóa học chính là ứng dụng của hiện tượng này.

3. Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái

• Thể hiện ở sự phân bố các quần thể phù hợp với điều kiện sống (như sự phân tầng thực vật trong rừng mưa nhiệt đới - Hình 46.3).
• Thể hiện qua mối quan hệ dinh dưỡng giữa các loài trong quần xã (chuỗi và lưới thức ăn), đảm bảo sự ổn định và cân bằng với môi trường.

II – Nguyên nhân mất cân bằng tự nhiên và các biện pháp bảo vệ

1. Nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên Khả năng tự điều chỉnh của tự nhiên là có hạn. Nếu tác động quá mạnh, hệ thống sẽ không thể phục hồi. Các nguyên nhân chủ yếu do hoạt động của con người:

• Phá rừng và săn bắt động vật hoang dã trái phép.
• Khai thác tài nguyên quá mức.
• Các hoạt động gây ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu.

2. Các biện pháp bảo vệ và duy trì cân bằng tự nhiên Để bảo vệ "ngôi nhà chung", cần thực hiện các biện pháp sau:

• Hạn chế ô nhiễm môi trường.
• Điều tiết cấu trúc thành phần trong hệ sinh thái.
• Thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên.

EM ĐÃ HỌC

• Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định của các quần thể, quần xã và hệ sinh thái.
• Trạng thái này phù hợp với sự biến đổi của môi trường.

EM CÓ THỂ

• Vận dụng kiến thức về cân bằng tự nhiên vào việc bảo vệ đa dạng sinh học tại địa phương và trong cuộc sống hàng ngày.

BÀI TẬP VÀ CÂU HỎI TỰ LUẬN MỞ RỘNG

Câu 1: Dựa vào Hình 46.1, khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, cơ chế nào giúp chúng trở về mức cân bằng?

• Gợi ý trả lời: Khi mật độ cá thể quá cao, nguồn thức ăn và nơi ở trở nên khan hiếm, sự cạnh tranh gay gắt và dịch bệnh dễ xảy ra. Điều này làm tăng tỉ lệ tử vong và giảm tỉ lệ sinh sản, khiến số lượng cá thể giảm dần về mức cân bằng.

Câu 2 (Tư duy thực tế): Tại sao việc sử dụng thuốc trừ sâu hóa học tràn lan lại thường gây ra hiện tượng "bùng phát" dịch hại sau đó?

• Gợi ý trả lời: Vì thuốc hóa học không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn tiêu diệt luôn cả các loài thiên địch (như nhện, chim ăn sâu, bọ ngựa...). Khi mất đi sự khống chế sinh học, các loài sâu hại còn sống sót hoặc di cư đến sẽ phát triển rất nhanh do không còn đối thủ kiểm soát.

Câu 3: Loài ngoại lai (như ốc bươu vàng, cây mai dương) có thể gây mất cân bằng tự nhiên như thế nào?

• Gợi ý trả lời: Loài ngoại lai khi vào môi trường mới thường không có thiên địch tự nhiên. chúng phát triển rất nhanh, cạnh tranh thức ăn và nơi ở, thậm chí tiêu diệt các loài bản địa, làm đảo lộn lưới thức ăn và phá vỡ trạng thái cân bằng của hệ sinh thái.

I – Tác động của con người đối với môi trường qua các thời kì phát triển xã hội

Tác động của con người thay đổi đáng kể qua các giai đoạn lịch sử:

1. Thời kì nguyên thuỷ: Con người chủ yếu khai thác thiên nhiên qua hình thức hái lượm và săn bắn; biết dùng lửa để nấu chín thức ăn, sưởi ấm và đốt rừng để săn thú.
2. Thời kì xã hội nông nghiệp: Con người bắt đầu trồng trọt (lúa nước, lúa mì, ngô...) và chăn nuôi (trâu, bò, dê...); xây dựng hệ thống kênh mương để tưới tiêu. Hoạt động này dẫn đến việc định cư nhưng cũng làm thay đổi cảnh quan và hệ sinh thái.
3. Thời kì xã hội công nghiệp và hậu công nghiệp:
   • Sử dụng máy móc và năng lượng hoá thạch (than đá, dầu mỏ...), năng lượng mới (hơi nước, điện) giúp sản xuất hàng loạt với quy mô lớn.
   • Khai thác khoáng sản mạnh mẽ, gây tăng lượng khí thải và tác động lớn đến môi trường sống.
   • Cách mạng công nghiệp 4.0: Ứng dụng công nghệ thông tin và công nghệ sinh học để tạo bước nhảy vọt trong nông nghiệp, y dược và bảo vệ môi trường theo hướng phát triển bền vững.

📸 Hình ảnh minh họa 47.1: Sơ đồ mô tả sự tiến hoá của hoạt động trồng trọt từ thời kì nông nghiệp thô sơ đến cơ giới hoá và công nghệ cao.

II – Ô nhiễm môi trường

1. Khái niệm

• Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lí, hoá học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kĩ thuật, gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ con người, sinh vật và tự nhiên.

2. Một số nguyên nhân gây ô nhiễm

• Chất thải từ hoạt động công nghiệp và sinh hoạt: Các khí thải ($CO, SO_2, CO_2, NO_2...$) gây hiệu ứng nhà kính.
• Hoá chất bảo vệ thực vật: Thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ dùng sai cách gây hại cho con người và hệ sinh thái.
• Các chất phóng xạ: Từ các hoạt động thử vũ khí hạt nhân, nhà máy điện nguyên tử... có thể gây biến đổi vật chất di truyền và bệnh tật.
• Vi sinh vật gây bệnh: Do các chất thải như phân, rác, nước thải sinh hoạt và bệnh viện không được thu gom, xử lí đúng cách.

3. Biện pháp hạn chế ô nhiễm

• Kiểm soát nguồn chất thải công nghiệp và sinh hoạt; xử lí chất thải trước khi thải ra môi trường.
• Sử dụng năng lượng tái tạo (gió, mặt trời); trồng nhiều cây xanh.
• Ứng dụng khoa học kĩ thuật hiện đại và tăng cường tuyên truyền, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho người dân.

III – Biến đổi khí hậu

• Khái niệm: Là sự thay đổi giá trị trung bình của các yếu tố khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa...) giữa các giai đoạn, kéo dài hàng thập kỉ đến hàng thế kỉ.
• Nguyên nhân: Tác động của con người là nguyên nhân chủ yếu gây biến đổi khí hậu.
• Thích ứng: Xây dựng hệ thống đê điều, trồng rừng phòng hộ chắn sóng, chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp và xây nhà chống lũ.

IV – Bảo vệ động vật hoang dã

• Mỗi loài sinh vật là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái. Mất đi một loài sẽ làm giảm đa dạng nguồn gene và gây mất cân bằng sinh thái.
• Biện pháp: Thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia; nghiêm cấm săn bắt và mua bán trái phép (tuân thủ Công ước CITES); bảo vệ và phục hồi môi trường sống của chúng.

EM ĐÃ HỌC

• Môi trường luôn chịu tác động của con người qua các thời kì phát triển.
• Ô nhiễm môi trường chủ yếu do hoạt động của con người và là nguyên nhân chính dẫn đến biến đổi khí hậu.
• Để phát triển bền vững, cần hạn chế ô nhiễm, tăng cường trồng cây và bảo vệ các loài động vật quý hiếm.

EM CÓ THỂ

• Hành động cụ thể: Phân loại rác thải tại gia đình, không vứt rác bừa bãi và tích cực chăm sóc cây xanh.
• Hiểu biết về tầng ozone: Biết rằng tầng ozone bảo vệ Trái Đất khỏi tia cực tím (UV) và cần bảo vệ nó khỏi các chất làm suy giảm như ODS (Ozone Depleting Substance).

BÀI TẬP TỰ LUẬN MỞ RỘNG

Câu 1: Tại sao nói thời kì xã hội công nghiệp lại gây ra những tác động tiêu cực mạnh nhất đến môi trường?

• Gợi ý trả lời: Vì giai đoạn này con người sử dụng lượng lớn nhiên liệu hoá thạch làm tăng khí thải gây hiệu ứng nhà kính, khai thác khoáng sản quy mô lớn gây tàn phá tài nguyên thiên nhiên và tạo ra lượng rác thải khổng lồ từ sản xuất hàng loạt.

Câu 2: Hãy đề xuất 3 cách đơn giản để học sinh có thể góp phần bảo vệ động vật hoang dã?

• Gợi ý trả lời:
  1. Không mua bán, sử dụng các sản phẩm từ động vật hoang dã (nhà thú nhồi, trang sức ngà voi...).
  2. Không tiêu thụ thịt thú rừng.
  3. Tuyên truyền cho gia đình và bạn bè về tầm quan trọng của việc bảo vệ các loài quý hiếm.

Câu 3: Việc trồng rừng ngập mặn ven biển có ý nghĩa gì trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu?

• Gợi ý trả lời: Rừng ngập mặn đóng vai trò như một "bức tường xanh" giúp chắn sóng, chống xói lở bờ biển và giảm bớt tác động của nước biển dâng do biến đổi khí hậu gây ra.