📖 Bài 43: Nguyên phân và giảm phân - lớp 9

1. Nguyên phân (Sao chép nguyên bản)

• Khái niệm: Là hình thức phân bào xảy ra ở hầu hết tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai.
• Kết quả: Từ một tế bào mẹ ban đầu, trải qua 4 kì (đầu, giữa, sau, cuối) sẽ tạo ra 2 tế bào con có bộ NST giống hệt nhau và giống hệt tế bào mẹ ($2n$).
• Ý nghĩa: Đối với sinh vật đa bào, nguyên phân giúp cơ thể sinh trưởng, lớn lên và thay thế các tế bào già, tổn thương. Với sinh vật đơn bào, đây là cơ sở của sinh sản vô tính.

2. Giảm phân (Chia đôi bộ gene)

• Khái niệm: Là hình thức phân bào xảy ra ở tế bào sinh dục chín để tạo ra các giao tử (tinh trùng/trứng).
• Kết quả: Quá trình gồm 2 lần phân chia liên tiếp (Giảm phân I và II) nhưng NST chỉ nhân đôi 1 lần. Từ 1 tế bào mẹ ($2n$) sẽ tạo ra 4 tế bào con mang bộ NST giảm đi một nửa ($n$).
• Ý nghĩa: Đảm bảo khi giao tử đực ($n$) kết hợp với giao tử cái ($n$) trong quá trình thụ tinh, hợp tử sinh ra sẽ khôi phục lại bộ NST lưỡng bội ($2n$) đặc trưng của loài.

3. Mối quan hệ mật thiết

• Sự phối hợp chặt chẽ giữa 3 quá trình: Nguyên phân, giảm phân và thụ tinh là cơ chế giúp duy trì ổn định bộ NST đặc trưng của các loài sinh sản hữu tính qua các thế hệ. Đồng thời, sự phân li độc lập của NST trong giảm phân tạo ra biến dị tổ hợp, làm phong phú di truyền.

4. Em đã học

• Nguyên phân tạo ra 2 tế bào con có số lượng NST giống hệt tế bào mẹ. Giảm phân xảy ra ở cơ quan sinh sản, tạo ra 4 tế bào con (giao tử) có số lượng NST giảm đi một nửa,.
• Nguyên phân, giảm phân và thụ tinh có sự phối hợp chặt chẽ giúp duy trì bộ NST của loài sinh sản hữu tính.

5. Em có thể

• Giải thích được tại sao khi bị thương ngoài da, sau một thời gian vết thương lại liền lại được (nhờ tế bào nguyên phân).

6. Ví dụ thực tế ứng dụng kiến thức

• Sức mạnh của Nguyên phân - Thằn lằn đứt đuôi mọc lại: Khi con thằn lằn bị đứt đuôi hoặc em vô tình bị đứt tay, cơ thể sẽ lập tức kích hoạt quá trình nguyên phân ở vùng bị tổn thương. Các tế bào sinh dưỡng ở đây liên tục nhân đôi để tạo ra hàng triệu tế bào mới giống hệt tế bào cũ, giúp mô lành lại và tái tạo phần cơ thể đã mất.
• Tại sao anh chị em ruột lại không giống hệt nhau? Mặc dù cùng sinh ra từ một bố mẹ, nhưng nhờ quá trình giảm phân tạo tinh trùng và trứng, các nhiễm sắc thể có sự phân li độc lập và tổ hợp ngẫu nhiên. Khi thụ tinh, chúng tạo ra vô số các biến dị tổ hợp (sự pha trộn gene) mới lạ, khiến em và anh chị em trong nhà có nét giống bố mẹ nhưng mỗi người lại là một cá thể độc nhất.