📖 Bài 46: Đột biến nhiễm sắc thể - lớp 9

1. Khái niệm

• Đột biến NST là những biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng của một hoặc nhiều NST trong tế bào.

2. Đột biến cấu trúc NST

• Các dạng: Gồm mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn và chuyển đoạn.
• Hệ quả: Hầu hết là có hại vì làm rối loạn sự cân bằng gene, gây giảm sức sống hoặc tử vong. Tuy nhiên, một số đột biến cấu trúc có lợi được dùng trong chọn giống (ví dụ: lúa mạch lặp đoạn giúp tăng hoạt tính enzyme). Ở người, hiện tượng mất một đoạn trên cánh ngắn NST số 5 gây ra hội chứng tiếng khóc giống mèo (Cri-du-chat).

3. Đột biến số lượng NST

• Đột biến lệch bội: Tế bào bị dư thừa hoặc thiếu hụt NST ở một hoặc một vài cặp. Đột biến này thường gây tử vong hoặc giảm sức sống sinh vật. Ví dụ: Ở người, nếu có 3 chiếc NST số 18 sẽ gây hội chứng Edward.
• Đột biến đa bội: Tăng toàn bộ bộ NST lên nhiều lần (thành 3n, 4n...). Đột biến này rất phổ biến ở thực vật, giúp cơ quan sinh dưỡng lớn, sinh trưởng mạnh, chống chịu tốt. Đặc biệt, các đột biến đa bội lẻ (3n, 5n) thường không có hạt.

4. Ví dụ thực tế ứng dụng kiến thức

• Bí mật của Trái dưa hấu không hạt: Em từng ăn dưa hấu không hạt, nho không hạt hay chuối không hạt chưa? Đó chính là thành tựu của con người khi chủ động tạo ra đột biến đa bội lẻ (3n). Khi bộ NST là số lẻ, quá trình giảm phân tạo giao tử sẽ bị cản trở, dẫn đến cây không thể hình thành hạt, tạo ra loại trái cây rất tiện lợi cho con người.
• Hội chứng "tiếng khóc mèo kêu": Đây là một ví dụ xót xa về sự nguy hiểm của đột biến mất đoạn. Chỉ vì bị đứt đi một mẩu nhỏ xíu trên NST số 5, trẻ sinh ra bị dị tật thanh quản, khiến tiếng khóc của các bé the thé y hệt tiếng mèo kêu, kèm theo sự chậm phát triển nghiêm trọng về trí tuệ và thể chất.