📖 Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính - lớp 9

1/10

⏱ 10:00

Gợi ý ⌄

💡 Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

Trong tế bào sinh dưỡng của đa số sinh vật, bộ NST được chia làm 2 loại: NST thường và NST giới tính.
NST thường: Có nhiều cặp, mang gene quy định tính trạng thường, giống nhau ở cả hai giới đực và cái.
NST giới tính: Thường chỉ có 1 cặp, mang gene quy định tính trạng giới tính và có thể khác nhau giữa hai giới.
Ví dụ ở người ($2n=46$), nữ giới có 22 cặp NST thường và 1 cặp giới tính là XX ($44A + XX$), còn nam giới mang cặp giới tính XY ($44A + XY$). Ở các loài chim, bướm, bò sát thì ngược lại (đực ZZ, cái ZW).

Giới tính được xác định chủ yếu dựa vào sự phân li và tổ hợp của cặp NST giới tính trong quá trình phát sinh giao tử và thụ tinh.
Ở người, mẹ (XX) chỉ tạo ra 1 loại trứng mang NST X. Bố (XY) tạo ra 2 loại tinh trùng mang NST X và Y với tỉ lệ ngang nhau (1:1).
Khi thụ tinh ngẫu nhiên, nếu tinh trùng X kết hợp với trứng X sẽ tạo ra con gái (XX). Nếu tinh trùng Y kết hợp với trứng X sẽ tạo ra con trai (XY). Do đó, tỉ lệ nam : nữ trong tự nhiên luôn xấp xỉ 1:1.

Hình 44.2 - Cơ chế xác định giới tính ở người

Bên cạnh NST, giới tính còn bị chi phối bởi yếu tố môi trường trong (như hormone sinh dục) và môi trường ngoài (như nhiệt độ, ánh sáng).

NST thường gồm nhiều cặp tương đồng, giống nhau ở 2 giới. NST giới tính thường có 1 cặp, khác nhau giữa 2 giới và chứa gene quy định giới tính.
Cơ chế xác định giới tính là sự phân li cặp NST giới tính trong giảm phân và tổ hợp lại trong thụ tinh.
Sự phân hoá giới tính chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong (hormone) và bên ngoài môi trường.

Vận dụng kiến thức để giải thích sự xuất hiện tỉ lệ nam nữ xấp xỉ 1:1 trong tự nhiên và áp dụng để điều khiển giới tính vật nuôi, cây trồng trong sản xuất.

Tại sao sinh con trai hay con gái hoàn toàn phụ thuộc vào người bố? Rất nhiều người ngày xưa thường đổ lỗi cho người mẹ khi không sinh được con trai. Tuy nhiên khoa học đã chứng minh, người mẹ (XX) luôn chỉ cho trứng mang NST X. Chính sự ngẫu nhiên của việc tinh trùng mang NST X hay Y của người bố bơi đến thụ tinh trước mới là yếu tố quyết định giới tính của thai nhi.
Điều khiển giới tính trong nông nghiệp: Ứng dụng sự ảnh hưởng của môi trường đến giới tính, người chăn nuôi có thể can thiệp hormone, nhiệt độ ấp hoặc lọc tinh trùng để mang lại hiệu quả kinh tế. Ví dụ: Tạo ra toàn bò sữa cái để vắt sữa, đàn gà toàn gà mái đẻ trứng hoặc tằm đực để lấy nhiều tơ hơn.